Klassiek Ballet

Klassiek ballet zoals we dat nu kennen is gebaseerd op het ballet uit de Romantiek. De voorstellingen die toen werden gehouden, zoals Het Zwanenmeer en De Notenkraker & Muizenkoning van choreograaf Marius Petipa worden tot op de dag van vandaag opgevoerd. Het woord “ballet” is Frans, maar zit geworteld in het Italiaanse woord "balletto", wat een vervoeging is van het woord "ballo," of  ‘dans’. Het hofballet, het handelingsballet (ballet d’action), het romantisch ballet, het neoromantisch ballet en het neo-klassiek ballet zijn de opeenvolgende stijlen in het klassiek ballet, waarin voorstellingen zijn gechoreografeerd in de klassieke danstechniek.

Geschiedenis van Klassiek Ballet

In Italië, in de 15de eeuw, begon het ballet als statige elegante hofdans. Hier kwamen welgestelden uit Italië en Frankrijk, zoekende naar amusement, terecht in grote spektakels. In de herwaardering van de Oude cultuur – de renaissance - leefden zij onder het motto – Carpe Diem (pluk de dag).  Tijdens deze spektakels werd niet alleen door iedereen gedanst, maar werden ook gedichten voorgedragen en muziek gespeeld. Naast een lust voor oog en oor, waren de spektakels op politiek en filosofisch gebied van grote symbolische betekenis. Dansen werd dé manier om te laten zien dat je beschaafd was, voornaam en uitermate geschikte als toekomstige schoonkind.

Het Hofballet

Onder de Franse koning Lodewijk XIV ontwikkelde dit zich in de 17de eeuw tot hofballet op basis van een gecodeerd systeem, met zijn eigen regels, bewegingen en speciale kleding. Om de beste dansers voor het hofballet te selecteren en tot professionals op te leiden, stichtte Lodewijk in 1661 La Académie Royale de la Danse. Deze ontwikkeling werd opgang gezet door een nieuw gebouw in Frankrijk: het theater. Gebouwd naar Italiaans voorbeeld, vonden hofballetten steeds vaker in theaters plaats, in plaats van de paleiszalen. In plaats van het neerkijken vanaf een balkon in het paleis, keken toeschouwers er nu ‘tegenaan’. Hierdoor werden sprongen en draaien veel interessanter, dan geometrische figuren door de vloerpatronen.  Vanaf 1681 mochten ook vrouwen deelnemen aan de opleiding tot klassiek balletdanser. Hiervoor was dit niet normaal. Mannen hadden altijd de vrouwenrollen vertolkt in dansvoorstellingen.

Het Handelingsballet

Tot de achttiende eeuw was dans altijd onderdeel van  hofballetten en balletopera’s, als slechts een fraai tussenspel. Om dans op eigen benen te laten staan, begonnen danskunstenaars voorstellingen te maken die volledig bestonden uit dans en pantomime. Het verhaal dat centraal stond werd helemaal uitgebeeld door dansers. Onder deze balletpantomimes ontwikkelde ballet in Frankrijk zich tot het nieuwe genre “Handelingsballet/ballet d’action”.  Jean Gorges Noverre (1727-1810) was een van de danskunstenaars, die experimenteerde met de expressieve kracht van de dans. Door het uitbeelden van gevoelens in de dans, werd het ballet al iets dramatisch expressiever.

Het Romantische Ballet

Onder invloed van de romantiek in de negentiende eeuw werd het ballet toch echt emotioneel expressief. Aanvankelijk vooral in Frankrijk en na 1850 onder aanvoering van Franse en Italiaanse choreografen, met name aan het Russische hof. De spectaculaire vernieuwingen van het romantische ballet was zonder meer de uitvinding van pointes-dans (het dansen op de teenpunten), de danstechnische vernieuwing van lifts (tilwerk) in duetten en de standaardisering van de aankleding - met de tutu voor de vrouw en het jak en de maillot voor de man.

In de Romantiek hielpen deze dansstukken om even ‘weg’ te zijn uit de dagelijkse beslommeringen door middel van de exotische situering en vaak onwezenlijke personages in de balletten. Tegenwoordig zijn romantische balletten meer familievoorstellingen vanwege de verbeeldingsrijke en fantasievolle thema’s, de indrukwekkende ballettechniek en de makkelijk te volgen verhaallijn.

Les Ballets Russes

De bloei van het romantische klassieke ballet kwam in Rusland tot een einde. Onder hevige politieke veranderingen tegen het tsarenregime en met het opkomende communisme woedde er vanaf 1900 een wind van verandering door het land. Hierin bewoog de Frans-Russische ‘ballet-erfenis’ van Marious Petipa (1818-1910) zich naar Frankrijk. De Russische vernieuwing van romantisch klassieke ballet werd gedragen door de Russische entrepreneur Serge Diaghilev (1872-1929). Met zijn dansgezelschap Les Ballets Russes (1909-1929) reisde Diaghilev naar Parijs en sloot daar aan bij de expressionistische kunstontwikkelingen: zowel in de muziek, de beeldende kunst en de dans. Diaghilev stimuleerde dat deze kunstvormen zich verenigen en aanvullen.

Kijken naar Klassiek Ballet

Grote avondvullende, klassieke-romantische balletten vormen nog steeds een belangrijk bestanddeel van het repertoire van de grote balletgezelschappen, zoals Het Nationale Ballet. Hierin spelen veelal in het witgeklede bovennatuurlijke wezens een centrale rol. Hoewel de balletten stammen uit het midden van de negentiende eeuw, hebben ze de tand des tijds getrotseerd (doch soms bewerkt) en worden wereldwijd beschouwd als culturele hoogtepunten. Beroemde romantische balletten zijn: Het Zwanenmeer, Doornroosje, Notenkraker & Muizenkoning, La bayadère, Romeo & Julia, La Sylphide en Cinderella.

Het zijn balletten die bij het publiek nog altijd immens geliefd zijn, en, zeker zo belangrijk, balletten die een blijvende uitdaging vormen voor klassiek geschoolde dansers. De klassieke ballet techniek staat namelijk centraal: uitgedraaide benen en voeten, opgerichte houding, lenigheid, vijf voetposities en armposities, gebruik van sprongen, en pirouettes. Het is een genot om te zien hoe deze klassiekers de dansers op meedogenloze wijze (denk aan de 32 Fouettes’ en tournant van Odille/zwarte zwaan in Het Zwanenmeer) technisch op de proef worden gesteld. Hierbij brengt de toneelpersoonlijkheid van solisten de personages tot leven.

Belangrijke Choreografen in Klassiek Ballet

De moeder van de westerse danskunst is Catherina de Médicis (1519-1589), wie getrouwd was met de Franse koning Hendrik II. Met haar Italiaanse musici en dansmeester was zij de drijfkracht achter de eerste Franse hoffeesten met een nadruk op dans. ‘s Werelds eerste balletster ooit is de Franse koning Lodewijk XIV, dankzij Het ballet van de nacht van hofcomponist Jean-Baptiste Lully (1632-1687). Het immens populaire en tevens hoogtepunt van de hoogromantiek Giselle is gemaakt door de Italiaan Jean Coralli (1779-1854) en de Fransman Jules Perrot (1810-1892). De triomf van de spitzen-dans van het Frans-Russische ballet in de laatromantiek behoort toe aan Marius Petipa (1818-1910). Ondanks het artistieke verval van het laatromantische (Franse) ballet wordt Arthur Saint-Léon(1821-1870) met Coppélia nog altijd als meester gezien van het spektakel stuk.

De grondslag voor de eerste ‘Russische’, periode van Diaglihevs Ballet Russes werd gelegd door: Michel Fókine (1880-1942) en Vaslav Nijinksy (1889-1950). De latere, ‘Westerse’, periodes van de Ballet Russes’ werden gekenmerkt door: Léonide Massine (1895-1979), Bronislava Nijinska (1891-1972), George Balanchine (1904-1983), Lifar (1905-1986). De meest gevierde danser in deze stijl is Rudolf Noerijev (1938-1993).

Voormalig Ballet Russes de Paris danseres en choreografe Sonia Gaskell (1904-1974) heeft in haar artistieke visie bijna eigenhandig in Nederland een traditie voor klassiek dans van de grond gebracht door het oprichten van verschillende groepen. Ze was vanaf 1954 artistiek leider van het Nederlands Ballet en van 1961 tot 1968 van het Nationale Ballet, waar de eerste groep in overging. Tot op heden is Het Nationale Ballet het grootste dansgezelschap van Nederland.

Feit

In 1848, toen de directeur van het Russisch Keizerlijk Theater zijn maitresse, de ballerina Yelena Andreyanova van het Mariinsky in St. Petersburg, naar het Bolshoi theater in Moskou stuurde, was het publiek in Moskou zo ontzet dat ze geen bloemen maar een dode kat op het podium gooide. Van schrik viel Andreyanova flauw, wat het publiek zo ontroerde dat ze haar een staande ovatie gaven. Ze bleef 15 jaar lang bij het Bolshoi Ballet.

Freddie Mercury (Queen) danste ooit voor de Royal Ballet in Engeland. Hij trad al dansend op in speciaal gechoreografeerde versies van Bohemian Rhapsody en Crazy Little Thing Called Love bij een weldadigheidsgala in 1979. Mercury schoor zelfs zijn snor af om in de huid van Vaslav Nijinsky te kruipen. Een paar jaar later, bij blijk van culturele uitwisseling, danste de Royal Ballet voor Freddie Mercury in de video voor Queen’s I Want to Break Free.  

In 2008, na 19 jaar lang optreden in Don Quixote, ging Monika de ezel eindelijk met pensioen van het veeleisende Mariinsky podium. Ze werd opgevolgd door Alina (ook een ezel).

In eigen woorden

Alexei Ratmansky (voormalig directeur Bolshoi Ballet)

“I think it’s not possible for the company to live as a museum. But the classics are our heritage and our roots – if not us, who will preserve these works? We have to breathe new life into them.” – interview met Nora Fitzgerald, Washington Post, 2007

Diana Vishneva (Danseres Mariinsky Ballet)

For purity of style, you can keep it only when you follow traditions.”

Serge Diaghilev

“First of all, I am a great charlatan, although one of brilliance; second, I’m a great charmer; third, I’ve great nerve; fourth, I’m a man with a great deal of logic and few principles; and fifth, I think I lack talent; but if you like, I think I’ve found my real calling – patronage of the arts.” – verklaring over zichzelf, slechts op 23 jarige leeftijd

“Astonish me.” – Diaghilev’s beroemde gebod tegen de jonge Jean Cocteau.

Anita Terpstra Vonk 1974 Hallum France Germany Deutchland
Nieuws - 20 jul 2018

Maak kans op een van de boeken die wij mogen weggeven.

Fontys academie docent dans uitvoerend danser Tilburg
Nieuws - 16 jul 2018

Op dinsdag 3 juli wonnen de studenten Peter van der Heijden en Piet van Dycke van de Fontys dansacademie de prestigieuze Jacques de Leeuw Prijs 2018.

Mokumentary Off Kilter Verenigde Staten
Reportage - 12 jul 2018

Maak je klaar voor een nieuwe dans serie, Off Kilter. Of Kilter volgt voormalig danser Frank die nu probeert terug te komen als choreograaf.

Emio Greco Pieter C. Scholten in het theatre de la ville in Parijs. Foto: Leafar
Nieuws - 10 jul 2018

Choreografen Emio Greco en Pieter C. Scholten vertrekken in 2019 bij het Ballet National de Marseille. Ze passen niet in de nieuwe plannen van de overheid.

Aankomst Margot Fonteyn en Rudolf Nurejev op Schiphol. Eric Koch / Anefo
Nieuws - 10 jul 2018

Ballet choreografie over de Russische homoseksuele ballet danser Rudolf Noerejev won afgelopen woensdag 6 juni de belangrijkste prijs in de danswereld.

klassieke pirouette Napoleon 17e eeuw 16e eeuw ballet
Reportage - 6 jul 2018

De klassieke pirouette. Een move die op één been plaats vind en je een rondje draait van je standbeen af.

Dame Gillian Lynne wikipedia overleden choreografe Cats
Nieuws - 5 jul 2018

Op zondagavond 1 juli is de Britse choreografe Dame Gillian Lynne op 92-jarige leeftijd overleden.

Constantine Allen nieuwe eerste Solist Le Grands Ballet Canadiens de Montréal
Nieuws - 4 jul 2018

De Amerikaanse danser Constantine Allen wordt per ingang van augustus 2018 eerste solist bij Het Nationale Ballet.

New Moves 2018 Nationale Ballet dansers choreograaf
Review - 29 jun 2018 - Jilly van Hierden

Op zaterdag 23 juni ging New Moves in première. In deze voorstelling werden de stukken opgevoerd waarin de dansers deze keer de choreograaf mocht spelen.

blue print Ann van den broek
Agenda - 29 jun 2018

Op 11 oktober 2018 gaat Blueprint on Memory, de nieuwste productie van WArd/waRD-Ann Van den Broek in première op de Nederlandse Dansdagen.

Pagina's

Abonneren op Klassiek Ballet