Begonnen als balletdanser in Amsterdam, heeft Hans van Manen zich weten te ontwikkelen tot de grootmeester zoals hij nu herinnerd wordt. Van jongs af aan had hij een passie voor dans, een passie die hij tot het einde wist vast te houden. Hans van Manen overleed woensdag 17 december op natuurlijke wijze in zijn huis in Amsterdam. Hij was 93 jaar oud.
Hans van Manen was oud-balletdanser en choreograaf. Van Manen heeft meer dan 150 choreografieën gemaakt, waaronder ook televisieballetten. Zijn werk wordt wereldwijd door meer dan honderd dansgezelschappen uitgevoerd. Waaronder drie grote balletgezelschappen in Nederland: Het Nationale Ballet, Introdans en Nederlands Dans Theater. Met name met Het Nationale Ballet werkte hij veel samen. "Zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de danskunst in Nederland en ver daarbuiten is van ongekend belang”, aldus Ted Brandsen, directeur van Het Nationale Ballet.
“Dans drukt dans uit en verder niets”
Van Manen had een kenmerkende stijl in zijn choreografieën; zijn balletten stonden namelijk bekend om hun heldere stijl en eenvoud. Desondanks wist hij met subtiele bewegingen complexe emoties en menselijke relaties te tonen. Daarmee waren ‘less is more’ en ‘dans drukt dans uit en verder niets’ twee van zijn lijfspreuken.
Met meer dan 125 balletten op zijn naam was hij met zijn werk ook vernieuwend. In zijn werk waren man en vrouw gelijkwaardig. Hiermee week hij af van het traditionele ballet, waarbij de man enkel een ondersteunende rol vervult.
Zijn choreografieën werden sinds de jaren zeventig gefilmd, met als gevolg dat zijn werk wereldwijd te zien was. Hierdoor wist hij zijn stempel op de internationale danswereld te drukken. Zijn invloed werd beloond met de Europese Erasmusprijs, die hij als vijfde Nederlander in ontvangst mocht nemen.
Zijn invloed op de Nederlandse dans werd hiermee niet alleen opgemerkt door de cultuursector, ook de koninklijke familie van Nederland is bekend met Hans van Manen. Van Manen ontving van koning Willem-Alexander in 2018 een eremedaille. De koninklijke familie laat woensdagavond weten dat Nederland een van zijn grootste kunstenaars heeft verloren. "Wij herinneren ons hem met liefde, bewondering en dankbaarheid en zullen hem zeer missen."
Geleerd van de beste
Hans van Manen werd geboren in 1932 in Nieuwer-Amstel (Amstelveen). Toen hij jong was, wist hij al dat hij danser wilde worden. Dansend door de huiskamer, op de muziek die uit de radio klonk, bracht hij zijn zondagen door. Na de oorlog kwam er een einde aan zijn schoolcarrière. Van Manen kwam niet verder dan de vijfde klas; zijn ambities lagen ergens anders. Hij begon als toneelkapper om zo alsnog de danswereld van dichtbij te kunnen bewonderen.
In het begin van de jaren vijftig begon zijn eigen danscarrière. Van Manen besloot danslessen te volgen bij Sonia Gaskell, toentertijd de beste balletdanseres van Nederland. Hij maakte in 1951 de overstap naar het Ballet van de Nederlandse Opera. Alhoewel er ontdekt werd dat er danstalent in hem verschool, werd ook snel duidelijk dat hij meer aanleg had als choreograaf. In 1955 kreeg hij de kans om te choreograferen voor het muziektheaterprogramma van de jonge acteur en zanger Ramses Shaffy. Dit resulteerde in zijn debuut met Olé, Olé, la Margarita. Twee jaar later, op 23-jarige leeftijd, mocht Van Manen de Staatsprijs voor Choreografie in ontvangst nemen.
Hans van Manen en Het Nationale Ballet
Van Manen groeide uit tot een grote bekende bij Het Nationale Ballet. Hij begon daar als huischoreograaf van 1973 tot 1987. Waarna hij in 2005 terugkeerde als vaste choreograaf. Vanaf dat moment begonnen zijn gloriejaren in de Nederlandse dans.
Als choreograaf ontwikkelde hij wat hem al die tijd nog ontbrak: een eigen, vaste stijl. In de jaren zeventig en tachtig begon zijn beheerste en heldere dansstijl zich te ontpoppen. Hij wist met deze stijl verschillende balletten te ontwikkelen waar het lichaam een grote rol speelt. Hij wilde de schoonheid van het lichaam laten zien en echte menselijke relaties. Dit komt vooral naar voren in Sarcasmen (1981), waar erothiek ook een grote rol speelt.
Zijn volledige oeuvre ligt bij Het Nationale Ballet. Dat houdt in dat de stichting verantwoordelijk is voor het instuderen en verspreiden van zijn werk. De rechten van het ballet blijven daarbij wel bij Van Manens echtgenoot Henk van Dijk.
Ik streef in mijn balletten naar steeds minder beweging. Elke pas teveel moet eruit
Hans als persoon
Hans van Manen was niet bang om op te komen voor zijn beeld van de wereld en mensheid. Ondanks dat homoseksualiteit in zijn tijd een groot taboe was, was de vijftienjarige Hans altijd open over zijn seksualiteit. Met het geluk van zijn goede band met zijn moeder, die daar geen problemen mee had.
Hij was niet bang om voor zijn standpunten op te komen. In 2016 wilde de Turkse staat hem eren met de titel ‘Choreograaf van de Eeuw’, maar Van Manen weigerde deze aan te nemen. Met de doodeenvoudige reden ‘dat kranten worden gemuilkorfd en journalisten die gewoon hun werk doen in de gevangenis terechtkomen’.
Deze pit was ook te merken in de repetitiezalen. Bij zijn doel om de schoonheid van het menselijk lichaam te tonen in zijn balletten, vroeg hij vaak het uiterste van zijn dansers. Dit leidde regelmatig tot felle reacties en huilbuien van het gezelschap.
Hans zal een blijvende voetafdruk houden in de danswereld, maar ook als persoon. Velen zijn te spreken over zijn opmerkelijke persoonlijkheid, zo ook de schrijver van Van Manens biografie Gelukskind. “Het ging over de mens en hoe we ons in beweging uitdrukken. Dáár zat de kern.”