(© Photo by Sean Nufer on Unsplash)
In de meeste dansstijlen volgt de muziek een vaste opname. De danser past zich aan aan wat er uit de speakers komt en oefent net zo lang tot beweging en maat samenvallen. Bij West-Afrikaanse dans werkt het vaak andersom. Daar speelt een trommelaar live, en die kijkt naar de dansers terwijl hij speelt. Het ritme reageert op de beweging, en de beweging reageert op het ritme. Dat maakt de twee bijna onmogelijk los van elkaar te zien.
Wie een traditionele dansles uit Guinee of Mali bijwoont, merkt dat verschil meteen. De drummers zitten niet ergens achterin als begeleiding, maar vormen het hart van de zaal. Een danser die een sprong inzet, krijgt op datzelfde moment een accent van de trommel mee. Stopt de groep, dan stopt de muziek. Die directe wisselwerking geeft de dans een spanning die je met een opname nooit helemaal nabootst.
De trommel als gesprekspartner
Centraal in dat samenspel staat vaak de djembé, samen met de lagere dunun die de basislijn neerlegt. De djembéspeler heeft een bijzondere rol, want hij geeft de zogeheten breaks. Dat zijn korte, krachtige ritmische signalen die de dansers vertellen dat er iets verandert. Een nieuw deel begint, een beweging wisselt, of de hele groep zet samen een laatste accent. De dansers leren die signalen herkennen zoals je een vertrouwde stem herkent.
Daardoor ontstaat er iets wat nog het meest op een gesprek lijkt. De trommelaar stelt een vraag met een ritme, de dansers antwoorden met een beweging, en omgekeerd. Geen van beide partijen ligt volledig vast. Binnen het patroon is er ruimte om te spelen, te versnellen of juist even in te houden. Die vrijheid maakt elke uitvoering net iets anders, ook als het om dezelfde traditionele dans gaat.
Waarom dit voor dansers de moeite waard is
Voor wie gewend is aan dansen op opgenomen muziek, is dit even wennen. Je kunt niet vooruitlopen op wat je weet dat komen gaat, want de drummer kan besluiten een deel langer te rekken of eerder af te breken. Je moet luisteren. Dat scherpt je gevoel voor timing op een manier die in veel andere stijlen lastiger te trainen is. Je leert reageren in plaats van uitvoeren.
Die nadruk op luisteren verklaart ook waarom percussie zo centraal staat in dit soort dans. De kwaliteit van het ritme bepaalt voor een groot deel hoe levendig de beweging wordt. Een trommelaar die zijn instrument volledig in de hand heeft, tilt een hele groep op. Bij Dununba.nl draait het om precies die West-Afrikaanse percussie, en het is goed te zien hoe sterk de band tussen het instrument en de dans daar wordt gevoeld.
Er zit bovendien een culturele laag onder die samenhang. In veel West-Afrikaanse tradities horen bepaalde ritmes bij bepaalde gelegenheden, zoals een oogst, een huwelijk of een rite van overgang. De dans die erbij hoort, vertelt eigenlijk hetzelfde verhaal als het ritme. Wie alleen de bewegingen leert zonder de muziek, mist daardoor de helft van de betekenis. Het ene draagt het andere.
Die levende reactie vraagt ook iets van de muzikanten onderling. Naast de djembé klinken vaak meerdere dunun, de lagere trommels die met een stok worden bespeeld. Samen leggen die een stevige basis waarop de djembé zijn accenten plaatst. De spelers moeten elkaar daarbij voortdurend aanvoelen, want één van de maat lopende trommel haalt de hele groep onderuit. Het is teamwerk in de meest directe vorm.
Voor wie deze wereld binnenstapt, is dat misschien wel de mooiste ontdekking. Dans, ritme en samenspel vallen niet uiteen in losse onderdelen die je apart leert, maar vormen één geheel dat alleen werkt als alle delen op elkaar reageren. Je leert niet eerst dansen en dan luisteren, je leert beide tegelijk. Dat maakt het lastiger, maar ook veel rijker dan dansen op een vaste opname.
Misschien is dat wel de kern. West-Afrikaanse dans is geen choreografie op muziek, maar een vorm waarin geluid en beweging tegelijk ontstaan en elkaar voortdurend bijsturen. Wie het eenmaal van dichtbij heeft meegemaakt, hoort een opname daarna bijna altijd anders, omdat het belangrijkste deel, de levende reactie tussen drummer en danser, dan ontbreekt.