Dans reflecteert de diverse culturen van Indonesië. Met meer dan 3000 oorspronkelijk dansvormen heeft ook het eiland Java een rijke danscultuur ontwikkelt. Van de sierlijke Javaanse hofdansen, Beksan Putri/Putra, tot de verhalende dansen uit gedichten; Beksan Wayang.
In tegenstelling tot andere Indonesische dansvormen, zoals het krachtige Balinese en het sensuele Soendanese, bestaat de Javaanse dans vooral uit sierlijke, langzame bewegingen. De discipline en het gevoel van deze stijl worden daardoor op een heel andere manier ervaren: de dans heeft een bijna meditatieve kwaliteit, en is introspectief, zelfreflectief en sterk gericht op innerlijk inzicht.
Verschillende Javaanse tari
Op Java kennen ze veel verschillende dansstijlen, oftewel tari. Deze verschillende dansstijlen kunnen opgedeeld worden in twee hoofdlijnen: hofdansen (tari kraton) en de volksdansen (tari rakyat).
De Javaanse dansen worden begeleid door een gamelanorkest, kenmerkend voor de traditionele muziek van Indonesië. Soms wordt het orkest vergezeld door een zanger of verhalenverteller, ook wel dhalang genoemd.
Tari kraton
In Java heb je twee verschillende koninklijke hoven: Surakarta sultanaat en Yogyakarta sultanaat. Deze koninklijke hoven hebben ieder hun eigen dansen, maar ook een eigen manier van uitvoering. Er zijn namelijk bepaalde typische Surakarta- of Yogyakartabewegingen. De Javaanse dans is in te delen in mannen- en vrouwendansen. De mannendans wordt onderscheid in de krachtige vorm van dans: Gagahan. Maar de dans kan ook verfijnd uitgevoerd worden en dan valt het onder: Halusan.
In de Surakarta dansstijl gaan de bewegingen in de Gagahan soepeler en vloeiender in elkaar over. In de Yogyakartastijl worden bewegingen hoekiger uitgevoerd en lijken ze afgebroken te worden. Ook de verfijnde vorm, Halusan, is in de Surakartastijl soepeler. Bij de vrouwendans is het verfijnde karakter van beide stijlen gelijk. Hier wordt dan onderscheid gemaakt in de typische Surakarta- of Yogyakartabewegingen.
De Gambyong dans is een voorbeeld van een Javaanse dans die uit de Surakarta regio komt. Deze dans wordt meestal uitgevoerd om gasten te verwelkomen en bestaat uit meerder choreografieën. Een van de bekendste choreografieën zijn de Gambyong Pareanom-dans (met verschillende variaties) en de Gambyong Pangkur-dans (met verschillende variaties). Tijdens deze dans is vaak een bepaalde beweging terug te zien, tayub.
Een van de Yogyakarta dansen is de Beksan Lawung Ageng-dans. Deze dans is exclusief gemaakt door Sri Sultan Hamengku Buwono I als ceremoniële dans voor het Yogyakarta hof. Deze dans wordt uitgevoerd door mannelijke dansers en is bedoeld als een middel om de geest van krijgszielen te bevorderen.
De Javaanse kratons hebben ook dansen die met elkaar overlappen, maar kunnen verschillen in soort. De Serimpi- en de Bedayadans zijn in beide hoven bekend en worden in het paleis uitgevoerd. De dansen staan symbool voor de macht van de heerser van Java, maar ook voor het elegante en verfijnde karakter en cultuur van het eiland.
In tegenstelling tot Bali, wordt er in Java niet toegegeven aan het toeristenbelang. De Javaanse dansen worden vaak exclusief uitgevoerd in een kraton, in het bijzijn van de sultans van Yogyakarta en Surakarta. Door hun aanwezigheid en het evenement eromheen, worden de dansen op een zeer hoog niveau uitgevoerd.
Binnen de Javaanse hofdansen zijn er drie basistypen waar de meeste dansen in geplaatst kunnen worden:
-
Beksan Putra
Deze dansen worden traditioneel door mannen uitgevoerd en hebben een dubbele functie: enerzijds dienen ze als fysieke training die de krijgsvaardigheden aanscherpt, anderzijds tonen ze de kracht en discipline van de danser. Door het leren van beksan putra-dansen raken dansers vertrouwd met de bewegingen en expressie die later in verhalende dansen worden gebruikt.
-
Beksan Putri
'Putri' betekent vrouwelijk in het Javaans, en omvatten hoofse dansen die ontworpen waren voor exclusieve koninklijke evenementen. Hieronder vallen dansen met zeer precieze en fijne bewegingen waarbij ze duidelijk de betekenis van de bewegingen toonden.
-
Beksan Wayang
Onder deze categorie vallen de verhalende dansen. Met deze voorstellingen vertellen ze de verhalen uit gedichten, waarbij de dans meestal vernoemd is naar een personage daarvan. Bij een Wayang dans wordt het verhaal van Ramayana of de Mahabharata via dans vertelt. Het verhaal wordt ook vaak verteld door (schaduw)poppen.
Tari rakyat
Naast de hofdansen en de dansdrama’s zijn er de volksdansen. Er zijn vele verschillende volksdansen over heel het eiland verdeeld. Sommige dansen horen specifiek bij een bepaalde plaats op Java en andere zijn typerend voor West, Oost of Centraal Java. De volksdansen komen vaak erg overeen met bepaalde hofdansen, sommige volksdansen zijn namelijk ontstaan door middel van de hofdansen.
De traditionele dans van centraal Java is tari Gambyong. Op uitnodiging van sultan Sri Sunan Pakubuwana van Surakarta diende de dans als begroetingsdans voor gasten. Een andere rede voor de volksdans is om de oogst te bevorderen. De dans werd vaak uitgevoerd tijdens agrarische rituele ceremonies, hiermee wordt de dans gelinkt met de dansende godin van de rijst, Dewi Sri.
In het oosten van Java hebben ze ook een eigen traditionele welkomstdans: tari Remo. Deze dans wordt ook wel de Ludruk-dans genoemd, omdat het voorheen werd gebruikt als openingsdans voor de Ludrukkunstgroep. Tari Remo is ontstaan door de Jombang-artiest, Cak Mo. Hij begon de dans samen met zijn vrouw, waarna het uitgroeide tot de traditionele dans dat het nu is. De dans bestaat uit snelle en dynamische voetbewegingen, het knikken en schudden van het hoofd en gezichtuitdrukkingen. De dansers dragen daarbij belletjes om de enkels waardoor alle bewegingen niet alleen te zien, maar ook te horen zijn. In het begin werd deze dans enkel uitgevoerd door mannen, later werd deze ook uitgevoerd door vrouwen om de Oost Javaanse cultuur in stand te houden: Princess Remo-dans.
West-Java heeft de Tap Tilu, oftewel Tari Ketuk Tilu. Deze dans is eerst bedoeld om de rijstoogst te verwelkomen. Later veranderde het in een sociale dans, met als pure intentie: entertainment. Tari Ketuk Tilu wordt vooral op evenementen zoals bruiloften gedanst en kan in sommige dorpen de hele nacht duren. Tap Tilu wordt later de voorloper van de Jaipongan-dans.
Tari Jaipongan werd later gemaakt door H. Suanda rond 1976. Ook dit is een sociale dans wat werd uitgevoerd tijdens belangrijke evenementen om gasten uit het buitenland te verwelkomen in West-Java. Samen met de waardering van Karawang, hoofdplaats van het regentschap Karawang, groeide deze dans al snel in populariteit.
Rijkdom aan danscultuur
De danscultuur in Indonesië is ongelooflijk divers. Zowel in verhalen, bewegingsvocabulaire, stijl, sfeer en kostuum. Ondanks die verschillen blijven alle tradities met elkaar verbonden en vormen ze samen het levende geheel van de Indonesische danscultuur. Zoals het motto op het nationale wapen luidt ‘Bhinneka Tunggal Ika’; eenheid in verscheidenheid.
Bronnen
- Wikipedia (eng.): Dance in Indonesia, Gambyong, Javanese dances
- Cultuur van Java: Verschil Javaanse en Balinese dansen
- Cultuur van Java: Over klassieke Javaanse dansen
- Cultuur van Java: Dansen uit Midden-, West-, Oost-Java
- Cultuur van Java: Dansen van de Keraton Yogyakarta, Surakarta
- Wikipedia (Indonesisch): Tari Remo, Tari Ketuk Tilu
